فرهنگ گفتگو در خانواده - دکتر طباطبایی

خانواده به ­عنوان یک نهاد اجتماعی، نقش مهمی در روند سعادت یا بدبختی حیات انسان دارد. اما به­ دنبال تحولات و تغییرات رو به رشدی که در جوامع بشری به­ وجود آمد، نهاد خانواده هم بی‌­نصیب نماند و بعضا در بسیاری از موارد دچار تغییراتی شگرف در ساختار خود گردید. درحقیقت صنعتی شدن جامعه بشری و پدیده­ مدرنیته، نهاد خانواده را در مواردی دستخوش دگرگونی ساخت. براساس مطالعات صورت گرفته در برخی از موارد این تغییرات منفی و در برخی دیگر مثبت ارزیابی شده است.

مشكل از اين­جا آغاز مي­شود كه اكثر قريب به اتفاق ما براي مهم­ترين كار جامعه­ بشري يعني ارتباطی انسانی ( فرهنگ گفتگو در خانواده) که وظیفه‌­ای بر دوش زن و شوهر است اساسا هيچ آموزش و تعليمي نمي‌­بينيم يا حتا خودمان را به زحمت نمي‌­اندازيم كه به دنبال كسب آن برويم. در حالي كه اگر قرار باشد يك حرفه­ صنعتي يا هنري يا ورزشي را بياموزيم، بايد در آن رشته سال­‌ها شاگردي كنيم، آموزش و تعليم ببينيم تا تجربه­‌اي نسبي كسب نمايم.

همه ما در مسیر زندگی با مشکلات زیادی روبرو می­شویم؛ مشکلات مالی، خانوادگی، شغلی، عاطفی و… ولی اگر تنگ نظری، نکته­ سنجی، بدبینی، استبداد رای، و دیگر صفات منفی در کانون خانواده حاکم باشد به همه­ اعضا آسیب وارد می­کند، و به سرزنش، توهین، تحقیر و هتاکی به یکدیگر منجر می­گردد.

برای رفع هر مشکل و رسیدن به خواسته و نیازی که منافع شخصی و خانوادگی ما را در برداشته باشد، بهترین کار برای حل اختلاف، یافتن راه ­حل، و یا رسیدن به توافق، چه در محیط‌­های خانوادگی، شغلی، اجتماعی و… سازوکار گفتگو و مذاکره است، گرچه به نظر کاری سخت و مشکل برسد و نیاز به صبر و حوصله و تحمل و گذشت زیاد داشته باشد. ولی مهم این است که در مقایسه با راه­‌های دیگر در همه­ عرصه­‌ها کم هزینه‌تر است.

قدرت، نفوذ و تاثير كلام بر هيچکس پوشيده نيست. همه‌ي ما در مواجهه با ديگران سعي مي‌نماييم آنچه مد نظر داريم را از طريق كلمات پي بگيريم و به نتيجه‌ي مطلوب خود برسيم. فرهنگ گفتگو در خانواده و کلا كلام اگر همراه با بينش و انديشه‌ي ژرف باشد، اقتدار پیدا می­کند، و بر دیگران تاثیر واقع می­گذارد، و اصولاً انسان‌ها تسليم قدرت آن مي‌شوند.

با کلام و ایجاد فرهنگ گفتگو در خانواده می­توانیم روند رویدادها را تغییر دهیم، خواست درونی تعیین­ کننده­ افکار ماست، نه اتفاقات روزمره (البته بیش­تر مواقع) وقتی به چیزی فکر می­کنیم در واقع آن ­را به فضای ذهن­مان دعوت کرده‌­ایم (چه خوب، چه بد). هنگام سخن گفتن باید از قدرت کلام بهره­ کافی ببریم، یعنی با استفاده از کلمات امیدوار کننده در خود و اطرافیان شور و شوق ایجاد نماییم و روابط را تحکیم و راهی برای برون رفت از مشکلات بیابیم.

یادگیری مهارت‌های ارتباطی صحیحِ دوطرفه و سرشار کردن فضای زندگی از حسن تفاهم و نظر برای حل مسایل، راه‌گشای گذر از سختی‌های پیش­ روست. درجایی که ابراز حجم بالایی از احساسات ما، همانند خشم، نفرت، كينه، عشق، محبت، احترام و… در كلام و زبان خلاصه مي‌شود. در اغلب موارد اگر احساس از طريق كلمات منتقل نشود، ديگران هرگز متوجه آن احساس به خصوص نمي‌شوند.

در اکثر خانواده‌­ها به علت عدم وجود فرهنگ گفتگو در خانواده و ضعف آموزش و مهارت که از دوران کودکی به آن توجه کافی و لازم نمی‌گردد، اغلب افراد چه زن و چه مرد در مواجهه با چالش‌های مختلف که در زندگی با آن روبرو می­گردند دچار استیصال شده، دست و پای خود را گم کرده، و یا از روی ندانم کاری راه اشتباه رفته و به خشونت، قهر، تخریب، تضعیف و دیگر روش‌­های انفعالی روی می‌آورند. درحالی که تجربه بشری نشان داده هنگام رودررو شدن انسان‌ها کاربردی­ترین و قدرتمندترین ابزار برای حل و فصل اختلافات، کدورت‌ها، بازکردن گره‌های عاطفی و احساسی، یافتن راه­ حل و امثالهم، کفتگو و مذاکره است.

ایفای فرهنگ گفتگو در خانواده و بهینه کردن کارکرد آن نه تنها برای بقای خانواده ضروری است بلکه در دراز مدت برای انسجام اجتماعی نیز ضروری می­باشد. جنبه­‌های متعددی از زندگی در زمینه­‌های ارتباطات و آسیب­‌های اجتماعی، در خانواده‌ها رشد و پرورش پیدا می­کنند، یعنی طریق انتقال ارزش‌ها و هنجارهای صحیح به­ جامعه از نهاد خانواده­.

از سوی دیگر هجوم فرهنگ فرنگی یا به تعبیر درست؛ شبیخون فرهنگی، باعث گردیده نسل جوان خانواده‌ها و فرزندان نوجوان به از خود بیگانگی و دور شدن از یکدیگر روی آورند. که مخاطرات جدی بر پیکر خانواده وارد می­سازد. درنتیجه اگر با ادبیات برخواسته از فرهنگ ملی و دینی با پتانسیل خاص زمان به سراغ آن­ها نرویم وضعیت نابسامان این قشر جامعه ­ساز بیش از پیش به خطر خواهد ­افتاد، چرا که شاهد حضور و نفوذ روزافزون فرهنگ­‌های وارداتی غربی­ با لعاب‌های رنگارنگ بر جوان­‌هایمان هستیم.

پژوهش­ها نشان داده موثرترین روش برای تربیت و ارتقا سطح فکری نوجوانان و جوانان سوق دادن و عادت دادن آنان به مذاکره، گفتگوهای عاری از تعصب و تحمل طرف مقابل است.

آموزش و یادگیری روش‌های گفتگو و مذاکره در کانون خانواده بین والدین و فرزندان، بین زن و شوهرها، بین همکاران، بین آحاد افراد جامعه و استفاده از تمامی ظرفیت‌های ذهنی یکدیگر برای رسیدن به یک توافق و تفاهم در موارد مورد اختلاف دو جانبه یا چند جانبه امری ضروری برای یک جامعه پویاست. در حقیقت رویکرد گفتگو و مذاکره در تعاملات اجتماعی نرخ بسیاری از معضلات را پایین می­آورد. آن چه مسلم است خیلی از افراد به واسطه­ عدم آشنایی با ادبیات گفتگو و فنون مذاکره، هنگام بروز مشکلات در بیشتر موارد به سادگی در دام تقابل و رویارویی و حتی خشونت و پرخاش و دیگر روش‌های زورمدارانه والد درونی می‌افتند.

خانواده­‌ها نقش مهمي در فراهم ساختن زمينه‌­های رشد و پرورش فرزندان خود را دارند. والدين باید انگیزه­ از دست رفته­­ فرزندان را به آنان بازگردانند و آرامش و اطمينان خاطر را در ایشان به وجود آورند. کانون خانواده مجموعه‌ای است شامل زن، شوهر و فرزندان، موفقیت آن در گرو هماهنگی، همکاری و صمیمیت همه اعضا از مسیر گفتگو می­باشد.

اگر بلد نیستیم بهتر است بیاموزیم و یاد بگیریم که چگونه مذاکره و گفتگو کنیم تا توافقی مناسب به دست آوریم، چون بدینوسیله می­توانیم مشکلات و گرفتاری‌ها و معضلات ناهنجار زیادی را ساماندهی کنیم. دیر یا زود باید دست به این­کار بزنیم و فرهنگ مذاکره و گفتگو را در جامعه­ خود ترویج نماییم، هیچ وقت برای آموزش دیر نیست.